Bureau voor Morele vraagstukken en Geestelijk welzijn

De kredietcrisis trekt diepe financiële sporen door de wereld. De vraag is thans hoe men deze hachelijke situatie te boven kan te komen. In brede kring dringt de verleiding zich op om min of meer op dezelfde voet verder te gaan. Dat wil zegge: Het gebrek aan vertrouwen in het geldsysteem wordt bestreden met een grote hoeveelheid geld dat gewaarborgd wordt door de overheden. Anders gezegd: het gezonde geld moet het zieke geld genezen. Wanneer dat lukt, kunnen we doen alsof er niets is gebeurd. De idee achter deze aanpak steunt op de gedachte dat een mens voortdurend zijn begeerte wil bevredigen. Nog korter gezegd: de hebzucht zal het wantrouwen uiteindelijk overwinnen en we leven vervolgens weer verder als vanouds. Dit idee van marktwerking, steunend op de begeerte, heeft lang standgehouden. Ze heeft de weldaad in de westerse wereld gebracht, zoals we ze thans kennen. De huidige crisis toont echter aan dat deze vorm van marktwerking zichzelf niet corrigeert. De oorzaak daarvan ligt niet alleen bij banken of financiële instellngen. Ook burgers kochten producten of gingen verplichtingen aan, die hun begroting ver oversteeg. Anders gezegd: op grote schaal liet de mens zich leiden door verlokkingen van welvaart en gerief. Onder het motto: 'vraag niet hoe het kan, maar profiteer ervan', werd de redelijkheid naar de achtergrond gedrongen. De levensgenieter, de hedonist, leeft nu en plukt de dag en maakt zich geen zorgen voor de dag van morgen. Meer nog: wie kritiek uitte op deze gang van zaken werd al snel bestempeld als pessimist, zwartkijker en zedenmeester. De hedonist en de pessimist kruisen elkaars wegen bij de constatering dat in de krijtpakken en - mantelpakken achter de balie van de bank geen uitzondelijke visionairs met een grote blik schuil gaan, maar gewone mensen die soms niet of nauwelijks weten welke produkten ze kopen en verkopen. Het blijken mensen van vlees en bloed die zich net als veel anderen laten trekken en verblinden door het aantrekkelijke en dat zijn in dit geval bonussen.

Maar de vraag is thans of de aanpak van de oorzaken (middels verscherpt toezicht en de financiële overheidssteun) voldoende is voor een betrouwbaar betalingsverkeer voor de toekomst? Neen, ik denk het niet. Er zijn daarbij een aantal factoren die het bestaande model van marktwerking onhoudbaar maken. De markt van vraag en aanbod komt uit balans wanneer het streven om het verlangen te bevredigen de grenzen van de redelijkheid overtreft, zo zagen we. Anders gezegd: de redelijkheid verliest het van het verlangen. Nog anders gezegd: de mens laat zich leiden door het aantrekkelijke en verliest daarmee in feite de regie over het eigen leven op langere termijn uit het oog. Nog anders gezegd: de mens verliest in feite zijn autonomie als redelijk wezen. Om de autoniomie als mens te ontdekken danwel te hervinden is niet zozeer bevoogding of geld nodig, alswel scholing. De rede en daarmee de redelijkheid vereist een leerproces, dat elk mens voor zichzelf moet doormaken. Het is een leerproces om als autonoom wezen in deze samenleving te kunnen functioneren. Dat houdt onder andere in: leren wie je zelf bent en vanuit de eigen persoon oordelen over prikkels uit de omgeving. 

Maar er is meer, de marktwerking in zijn huidige vorm wordt beïnvloed door de schaarste enerzijds en de verzadiging anderzijds. Om met het laatste te beginnen, binnen afzienbare tijd overtreft de productiecapaciteit in tal van sectoren de vraag, vanwege een afnemende groei van de bevolking. Of sterker, een afname van de bevolking in de verdere toekomst. Deze ontwikkeling is al zichtbaar en toont zich thans bijvoorbeeld in de auto-industrie en de huizenmarkt. In de naaste toekomst zijn er voldoende huizen. Er treedt een verzadigingsgraad op. (Nederland telt thans ca 7 miljioen woningen tegenover 16,5 miljioen inwoners). Hoezo woningnood?? Verder is er met de vergrijzing in aantocht minder consumptie te verwachten van tal van productiegoederen, om redenen dat ouderen doorgaans veel minder consumeren.  De bestaande markt revitaliseren heeft dan ook weinig zin, eenvoudig omdat de vraag geleidelijk opdroogt. Daarnaast, of liever daartegenover, kampt de markt met schaarste aan menskracht. Deze schaarste treft in het bijzonder de arbeidsintensieve dienstensector, zoals de zorgsector. Mensen zijn in de naaste toekomst dan ook meer en meer op zichzelf aangewezen of de eigen kleine kring. Het maatschappelijk en economisch stelsel zal men dienen af te stemmen op de behoefte in de samenleving en de verantwoorde verdeling van grondstoffen en menskracht. Gezien de schaarste op de arbeidsmarkt in de naaste toekomst is automatisering en efficiëntie in vrijwel alle sectoren noodzakelijk. Dat betekent dat er zal moeten worden ingezet op scholing maar ook op de ontwikkeling van de autonome en de redelijke mens die zoveel als mogelijk het eigen leven kan blijven inrichten. De gedachte dat de markt zichzelf reguleert blijkt in de praktijk een achterhaalde opvatting. Struring zal nu en in de toekomst wenselijk blijven. Visionairs zijn nu dan ook dringend gewenst. Visionairs die zich toeleggen op het goede leven in de gegeven omstandigheden, waarin de wereld verkeert.